الشيخ رسول جعفريان
970
صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى )
دلاواله از جلسهاى ياد كرده كه در قزوين نسخهء مزبور به شاه تحويل داده شده است . او از يكى از جلسات شاه ياد كرده كه سفير اسپانيا در آن حضور داشته و شاه بلافاصله كسى را به سراغ خليفهء كارملىهاى برهنهپا فرستاده و دستور داده بود ترجمهء زبور داود را نيز با خود بياورد . خليفه نيز بلافاصله آمده و علاوه بر ترجمهء زبور داود ، نسخهاى از عهد جديد را نيز كه به زبان عربى چاپ شده بود با خود آورده بود تا نحوهء چاپ آن را به اطلاع شاه - كه خيلى به اين چيزها علاقهمند است و مىخواهد چاپخانهاى با حروف فارسى و عربى به وجود آورد - برساند . تحليل دلاواله اين است كه به اين ترتيب ما موفق خواهيم شد خيلى از كتابهاى مذهبى خود را در ايران منتشر كنيم و روحانيون مسيحى خواهند توانست با امكانات بيشترى به روشن شدن فكر و روح مردم اين سامان كمك كنند . « 1 » در اينجا دلاواله به نكتهء بسيار مهمى اشاره مىكند و آن اينكه قوت فلسفه در ميان ايرانيان سبب كنجكاوى آنان نسبت به مباحثات مذهبى شده است . او مىنويسد : « ايرانيان آدمهاى بسيار كنجكاوى هستند و عدهء زيادى از آنان به فلسفه و علوم ديگر نيز آشنايى دارند و بدين طريق كتابهاى ما را با كمال ميل خواهند خواند و حتى اكنون نيز آنان بر خلاف تركها كه با سماجت از شنيدن هر مطلبى امتناع مىكنند ، با كمال ميل دربارهء مسائل دين به صحبت مىپردازند و مايلند از مذهب ما اطلاعاتى به دست آورند . » خواهيم ديد كه دلاواله كتابى در رد بر اسلام نوشته و سيد احمد علوى به آن پاسخ داده و به احتمال تصور دلاواله از فلسفى بودن نوشتههاى علماى شيعه به لحاظ آشنايى با آثار سيد احمد بوده است . دلاواله با اشاره به اينكه به زودى تعليمات مذهبى آنان اثر خود را بگذارد ! مىگويد : « بايد بگويم كه شاه به زبور داود و ساير فصول كتاب مقدس عيسويان كه مورد تأييد كتاب مقدس مسلمانان نيز هست ، احترام زياد مىگذارد و هر بار اين كتابها را مىبوسد و بر سر خود مىگذارد و دستور داده ، آنها را در جزء اشياء مورد علاقهاش بگذارند . » پيداست كه دلاواله خوشبينى بيهودهاى داشته است ؛ كما اينكه او خود در جاى ديگرى مىگويد : من يقين قطعى دارم كه شاه عباس از لحاظ شخصى و سياست كشور خود مسلمان متعصبى است و هرگز دين عيسى را قبول نخواهد كرد ؛ مگر اينكه معجزهاى شود . . . و نيز بر من پوشيده نيست كه او به دين خود علاقه و ايمان استوار دارد و براى آنكه بر افتخارات و عظمت اسلام بيفزايد ، از بذل قوا و دارايى خويش دريغ نخواهد كرد . تعصب و عقيدهء او نيز بنا بر اصل آدميت سزاوار ملامت نيست . . . با اين همه انكار نمىتوان كرد كه شاه عباس به عيسويان نيكى بسيار نموده
--> ( 1 ) . دلاواله ، همان ، ص 323